ზურაბ კიკნაძის გამოხმაურება „თერიონის ვარდზე“


თერიონის ვარდი“ თუმცა 2009 წელს დაიბეჭდა, მაგრამ პრესაში დღემდე დუმილია და არაფერი ითქმის მასზე. ამას ის ნამდვილად არ იმსახურებს. მხედველობაში არ ვიღებ გოჩა გვასალიას საიტზე განლაგებულ გამოხმაურებებს, რომლებიც მხოლოდ და მხოლოდ უცნობი ავტორისადმი კეთილგანწყობას გამოხატავენ. ისინი, როგორც ერთგვარი რეკლამა, იწვევს ინტელექტუალურ მკითხველს პორფირეს ტექსტების გასაცნობად. წიგნის ფრაგმენტები ასევე საიტზეა განთავსებული. გამოხმაურების ავტორთაგან არცერთ მათგანს არ შესწევს ძალი, რომ ჩასწვდეს პორფირეს პრობლემატიკას.

იმთავითვე უნდა ითქვას, რომ წიგნი არაორდინარული მოვლენაა ჩვენს მჭლე ლიტერატურულ სივრცეში. ჩვენს დროში და ჩვენში თავად მისი სარჩევია ერთგვარად „ეგზოტური“ რამ.  ვეჭვ, საგანგებო განათლებისა და სპეციფიკური ინტერესის გარეშე გასაგები იყოს წიგნის მონაკვეთთა შემდეგი დასახელებანი: „მოყვასთა უმოყვასობანი“, „გოგის მეომარი“, „იიობ ყუცელის ძლევა“, „ბოლო ჟამის გოლემი“, „იუდას ფენომენოლოგია“, „სატანაელის ენქირიდიონი“.

ვერაფერს ვიტყვი იმაზე, თუ რა გამოცდილება ათქმევინებს აწ განსვენებულ თამაზ ჩხენკელს (წიგნის ანოტაციის ავტორს), რომ  „ალბათ არცერთ ენაზე არ დაწერილა ისეთი წიგნი, როგორიც არის „თერიონის ვარდი“, მაგრამ ის კი დაბეჯითებით  შემიძლია ვთქვა, რომ ქართულ ენაზე (წიგნის დიალექტზე განცალკევებული საუბარი მმართებს) მსგავსი პათოსის წიგნი ნამდვილად არ შექმნილა. იმთავითვე ვიტყვი, რომ ასეთი წიგნი შეიძლება დაიწეროს (და დაწერილა კიდეც, თუნდაც ლევ შესტოვი გავიხსენოთ) მდიდარი თეოლოგიური და რელიგიურ-ფილოსოფიური ლიტერატურის არსებობის ფონზე და პირობებში, რაც ჩვენში გამორიცხულია.

შემიძლია ვთქვა, რომ არსებობს გარკვეული შესატყვისობა იობის წიგნის სისასტიკესა და იმ სისასტიკეს შორის, რომლითაც პორფირე რისხავს იობის წიგნის დამწერს. პორფირე დავობს იმ ღმერთთან, რომელიც იობს ედავება.

უთუოდ პერსპექტიულია სოკრატეს შემოყვანა იობის სიტყვისმგებლად იობის სამი მეგობრის დადუმების შემდეგ. თუმცა, რასაც ვერ ჩაწვდნენ იობის მეგობრები, საეჭვოა, სოკრატე თავისი ელინური ბაგაჟით – რაციოთი ჩასწვდომოდა. გაუგებარია, რატომ ათქმევინებს პორფირე სოკრატეს იობისათვის: „არც ერთ შენს ჭირისუფალს არ უთქვამს შენს უბედურებაზე, რომ ეს სატანისგან იყო“.  საიდან უნდა სცოდნოდათ, რომ ეთქვათ? რომელი მათგანი ესწრებოდა ღმერთისა და სატანის საუბარს, ამ „პროლოგს ცაში“? სატანის მონაწილეობაზე მხოლოდ მკითხველმა იცის, რაც მას განსაკუთრებულ უპირატესობას ანიჭებს სამი მეგობრისა და თავად სოკრატეს წინაშე, რომლის არც პიროვნულ-ეკსისტენციალურ და არც მის წინარე რელიგიურ-ფილოსოფიურ გამოცდილებაში არ შემოსულა. ყველანი, ვინც არ დასწრებია ნიძლავდებას ღმერთსა და სატანს შორის, გარეშენი არიან. მათ წინაშე მხოლოდ ფაქტია დიდ უბედურებაში მყოფი იობის სახით. ერთადერთმა მკითხველმა უწყის მიზეზი მისი გაუბედურებისა, რადგან მოსმენილი აქვს ღვთისა და სატანის საუბარი. მან იობზე მეტი იცის, მაგრამ ერთი რამ, კარდინალური საცოდნელი, რაც უნდა იცოდეს, არ იცის; ეს არის ის, რაც იობმა იცის თავის თავზე. ყველას, სოკრატესაც შეუძლია ეჭვი შეეპაროს მის უმწიკვლოებაში, მაგრამ თავის თავთან დარჩენილი იობისათვის მისი უმწიკვლოება ეჭვმიუტანელია. ეს მისი შინაგანი რწმენაა, რომელიც მსჭვალავს მის მონოლოგებს და ღაღადისს.

სოკრატე შემოიყვანა პორფირემ, ალაპარაკა ელინი ბრძენი, მაგრამ გამოჩნდა, რომ იიობი და სოკრატე სხვადასხვა ენაზე ლაპარაკობენ. სოკრატე ასწავლის (თუ ფიქრობს, რომ შეახსენებს) იიობს, რომ „უმრუდო და მართლიერი კაცი არ ნიშნავს ბრძენ კაცს. სათნოებით სრული, ვითარც შენ ჰგიებ, არ ნიშნავს სიბრძნით სრულს“, და კიდევ  „შენ სიბრძნე არ ითხოვე ღვთისაგან“, მაგრამ პორფირემ კარგად უწყის, რომ იიობის სიბრძნე სხვა რიგისაა, სულაც არ ჰგავს სოკრატესეულ სოფიას. იიობის სიბრძნე ღვთის მორჩილებაა, ღვთის მიღებაა, როგორც სასიკეთოში, ისე სასიავოში. იიობისთვის უფლის ყოვლისშემძლეობის განცდაა სიბრძნე, როცა კაცი განიცდის, რომ „მტვერია კაცი უფლის წინაშე“. ეს თეორიული სიბრძნე კი არ არის, არამედ თავის თავზე განცდილი ცოდნაა, რასაც იიობმა მიაღწია ტანჯვის შედეგად. როგორ შეეძლო იიობს მას შემდეგ, რაშიც ის დარწმუნდა, შეეწყნარებინა სოკრატეს საყვედური: „შენს სასიავო ყოფაში კაცისა უნდა დაგეცვა, შენ კი ღვთისა დაიცავი“. მაგრამ იიობი ხომ საზოგადოდ კაცს არ იცავს, არამედ იცავს თავის საკუთარ თავს – იიობს, უნიკალურს თავის ბედში, განუმეორებელს.

პორფირემ ასოთხმოცი გრადუსით შემოაბრუნა იობის წიგნის პათოსი. ის თხზავს ახალ წიგნს, „იიობ ყუცელის ძლევას“, თავის ანთროპოდიცეას, ერთგვარი მკვახე გამოწვევით, თითქოს სასოწარკვეთით, განწირულებით:

„მე დავიცავ და აღვამაღლებ კაცს და ვიდავებ ღმერთთან იიობის გამო. კაცის სადიდებელს ვიტყვი … მე ვიდავებ შენთან, ელი, როგორც არავის უდავია კაცთაგან. შენ შენს ღმერთობას იცავ უბედური იიობის წინაშე, მე კი კაცის კაცებას დავიცავ შენს წინაშე“.

****************

ისევ ღიად და უპასუხოდ რჩება კითხვა: რატომ, რისთვის? ამდენი სატანჯველის შემდეგ იიობი ისევ და ისევ დაუბრუნდა თავის საწყის მდგომარეობას, როგორც ის გავიცანით. რა შეემატა? როგორც ვნახეთ ბოლოს, საწყის ნივთიერ დოვლათსაც კი ერთი ფიორი არ შემატებია. ისევ და ისევ ნივთიერი დოვლათი და მეტი არაფერი? ეს არის სატანჯველის საზღაური? მხოლოდ ექსპერიმენტი იმის გამოსაცდელად, გაუძლებდა თუ არა დოვლათიანი ღვთისმოსავი განსაცდელს? ოქროპირი კი ამბობდა, რომ დაბრუნებული ადამი იმაზე მეტი იქნება, რაც შესაქმისას იყო ედემის ბაღში. ისევე, როგორც დაკარგულ და მოძიებულ ცხვარს მეტი ფასი აქვს პატრონის თვალში. როგორც დაბრუნებული ძე „პირველი სამოსელით“ შემოსვით ღირსი ხდება.

რა შეემატა იიობს?  ნიძლავია დადებული ღმერთსა და სატანს შორის. და თუმცა იიობს იმთავითვე ღმერთი ჰყავდა არჩეული, ის ამ განსაცდელში მარტო დარჩა თავის თავთან, საკუთარი ძალებით შეეწინააღმდეგა სატანს ისე, რომ არც უხსენებია მისი სახელი, და ღვთისაგან ზურგშექცეულმა კაცმა გაიმარჯვა. ქრისტიანი მამები კი საწინააღმდეგოს გვეუბნებიან, რომ ჩვენ ჩვენი ძალებით ვერაფერს გავაწყობთო.

იიობმა გაუძლო განსაცდელს, ვერ გამოსძალეს ცრუაღიარება, ვერ ათქმევინეს სიცრუე და ცილისწამება საკუთარ თავზე.

ეს უბრალო ჰეპიენდია?

ბანალური დასასრული თუ ესქატონის საიდუმლო?

თუ მანამდე, რაც მოხდა, ყველაფერი სიზმარი იყო?

****************

Quid ergo Athenis et Hierosolimis?  ადრევე დაუპირისპირდა ერთმანეთს ეს ორი ქალაქი, თუმცა ქრისტიანობამ მოახდინა მათი დიოფიზიტური სინთეზი.

პორფირემ პირველად, რამდენადაც ვიცი, შემოიყვანა სოკრატე იობის სამი მეგობრის გვერდით და აალაპარაკა, თუმცა არცთუ სოკრატული ენით. ამ პუნქტში ველით ახალ დიალოგს, როცა სოკრატე მთელი ელინური კულტურის (ფართო გაგებით) გამოცდილებით ილაპარაკებს იობის საქმეზე.

და ბოლოს, ენას, რომლითაც დაწერილია „თერიონის ვარდი“ და რომელზეც ითქვა, რომ ის „ძველი ქართული ენის ინტონაციებით და ფორმებით არის აღბეჭდილი“ (თ. ჩხენკელი), ნამდვილად ვერც ერთი პერიოდის ძველქართულთან ვერც სინტაქსურად და ვერც მორფოლოგიურად, ვერ მოვუძებნიდი შეხების წერტილებს. ეს განსაკუთრებული „საავტორო“ ენაა, უფრო დიალექტი, რომელზეც მხოლოდ მისი იიობი შეიძლება ღაღადებდეს. ეს იიობის ენაა, რომელიც „თერიონის ვარდის“ ავტორმა შეუქმნა და ჩაუდო ბაგეებში მვებ იიობს. სხვაგან, სხვა შინაარსის ტექსტების შესაქმნელად, ვეჭვ, იგი გამოდგეს. მე კი ვფიქრობ მაინც, რომ მვები და მოხრავი იიობი სხვაგვარად ვერ იღაღადებდა თავის და ასევე კაცობრიობის საუკუნო გასაჭირზე. პორფირემაც თავისი განჭვრეტით, ღაღადისის ფორმა  (თუ ჟანრი) აირჩია და არა აკადემიური სტილი, რომელიც, მეც მეჩვენება, სრულიად შეუფერებელი იქნებოდა ეკსისტენციალური დრამის წარმოსაჩენად, რასაც რეალურად პორფირესეული იობის წიგნი წარმოადგენს.

ზურაბ კიკნაძე

22 იანვარი, 2013

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s